Mały gliniany ślimak - o neuroplastyczności mózgu

Uśmiechnięty. Ze spiralną skorupką. I z historią. Ten stworek powstał podczas zajęć arteterapeutycznych ARTHE, które prowadzimy dla dzieci i młodzieży na oddziałach psychiatrycznych. Ten sam materiał – glina – trafia też do dorosłych w ramach programu „Siła Kultury dla Ciebie”, którego trzecia edycja odbędzie się w październiku. Dlaczego właśnie glina? Bo praca z nią angażuje jednocześnie ciało, zmysły i emocje. Pozwala wyrazić to, czego nie da się jeszcze nazwać słowami. Obniża poziom napięcia, wspiera regulację emocji i przywraca poczucie sprawczości – szczególnie ważne u osób, które doświadczyły utraty kontroli nad własnym życiem.

Z perspektywy neurobiologicznej to bardzo ciekawy temat.

Neuroplastyczność przy rzeźbieniu (szczególnie z gliną) działa głównie przez intensywną stymulację sensomotoryczną i tworzenie nowych połączeń neuronalnych.

Neuroplastyczność to zdolność mózgu do reorganizacji – wzmacniania istniejących synaps, tworzenia nowych i przebudowy sieci neuronalnych w odpowiedzi na doświadczenie. Rzeźbienie w glinie jest wyjątkowo skutecznym bodźcem, bo angażuje jednocześnie wiele systemów.

Jak to działa w praktyce?

Silna stymulacja kory sensomotorycznej.

Dłonie zajmują ogromną część mapy ciała w korze mózgowej (homunculus). Ugniatanie, formowanie, dociskanie i wygładzanie gliny dostarcza bogatego, ciągłego feedbacku haptycznego (dotyk + propriocepcja). Mózg musi na bieżąco korygować siłę, kierunek i precyzję ruchu. To prowadzi do zmian w pierwotnej korze ruchowej (M1) – badania z 2025 r. (TMS-EEG) pokazały, że intensywne ćwiczenie technik garncarskich (np. wałkowanie gliny) zmienia pobudliwość korowo-rdzeniową właśnie w tym obszarze. Aktywacja obszarów odpowiedzialnych za przestrzeń, emocje i pamięć Badania qEEG porównujące lepienie gliny z rysowaniem wykazały, że rzeźbienie: zwiększa moc fal gamma w prawej przyśrodkowej korze ciemieniowej (ważnej dla przetwarzania przestrzennego, pamięci i stanów medytacyjnych), podnosi fale theta (związane z relaksacją, przetwarzaniem emocji i stanami kreatywnymi), obniża gamma w prawej korze czołowej.

To oznacza, że mózg przechodzi w tryb bardziej zintegrowany – mniej „myślenia analitycznego”, więcej odczuwania i organizowania doświadczenia. Bottom-up (od ciała do mózgu)

Glina działa przez ciało. Rytmiczne, powtarzalne ruchy + opór materiału + możliwość niszczenia i odbudowywania formy pomagają regulować układ autonomiczny (obniżają kortyzol, wspierają wyjście z trybu walki-ucieczki).

To szczególnie ważne przy traumie, lęku czy chronicznym stresie – mózg „uczy się” na nowo, że ciało może być bezpieczne i sprawcze.

Uczenie się nowych wzorców ruchowych i poznawczych Każda nowa forma wymaga planowania przestrzennego, koordynacji obu rąk, przewidywania konsekwencji ruchu i korekty błędów. To klasyczny trening plastyczności: powtarzanie + nowość + uwaga = wzmacnianie synaps (LTP) i uwalnianie czynników neurotroficznych (m.in. BDNF).

Podsumowanie mechanizmu

Rzeźbienie w glinie to nie tylko „zajęcie manualne”. To wielozmysłowe, trójwymiarowe doświadczenie, które: przebudowuje mapy ruchowe w korze, angażuje sieci emocjonalne i pamięciowe, wspiera regulację przez ciało, daje konkretny, namacalny feedback („zrobiłem coś i to istnieje”). Dlatego w arteterapii glina jest tak skuteczna zarówno u dzieci na oddziałach psychiatrycznych, jak i u dorosłych – mózg dosłownie uczy się na nowo, że można tworzyć, zmieniać i odzyskiwać kontrolę.

Opracowanie: ARTHE Foundation

Zródła naukowe do artykułu

1. Badanie qEEG – aktywność mózgu podczas lepienia gliny vs rysowania Kruk, K. A., Aravich, P. F., Deaver, S. P., & deBeus, R. (2014). Comparison of Brain Activity During Drawing and Clay Sculpting: A Preliminary qEEG Study. Art Therapy, 31(2), 52–60. https://doi.org/10.1080/07421656.2014.903826 → To klasyczne badanie pokazujące wzrost fal gamma w prawej korze ciemieniowej i wzrost theta przy pracy z gliną.

2. Neuroplastyczność kory ruchowej przy uczeniu się technik garncarskich (najnowsze) Vallesi, A. i in. (2025). Neural plasticity in early potters: Shape analysis and TMS-EEG co-registration trace the rise of a new motor skill. PLOS ONE, 20(1), e0316545. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0316545 → Badanie z 2025 r. z użyciem TMS-EEG. Pokazuje zmiany w pobudliwości pierwotnej kory ruchowej (M1) po intensywnym treningu wałkowania i formowania gliny.

Zródla wspierajace:

3. Przegląd terapeutycznych właściwości pracy z gliną Sholt, M., & Gavron, T. (2006). Therapeutic Qualities of Clay-work in Art Therapy and Psychotherapy: A Review. Art Therapy, 23(2), 66–72. → Jeden z najczęściej cytowanych przeglądów dotyczących mechanizmów działania gliny w terapii (ekspresja proceduralna, sensomotoryka, symbolizacja).

4. Sensorimotor Art Therapy i połączenia neurologiczne Jankovic Shentser, M. (2020/2021). Sensorimotor Art Therapy: Clay – Neurologic Connections and Psychotherapeutic Effects. (artykuł dostępny m.in. na ResearchGate i w chorwackich czasopismach naukowych) → Opisuje, jak właściwości sensomotoryczne gliny przekładają się na zmiany aktywności mózgowej i efekty terapeutyczne.

5. Kreijen, P., & Abbing, A. (2024). Case report on clay sculpting of Platonic solids for anxiety. The Arts in Psychotherapy, 91, 102219. (mechanizmy zmiany przy strukturalnym rzeźbieniu w glinie) Badania nad terapią gliną u pacjentów z chorobą Parkinsona (m.in. poprawa sprawności manualnej i nastroju) – m.in. artykuł w PMC z 2018 r.